Giữa vùng đất địa linh nhân kiệt của đồng bằng châu thổ sông Hồng, Khu di tích Cổ Loa không chỉ được biết đến là kinh đô đầu tiên của Nhà nước Âu Lạc dưới thời vua Thục Phán - An Dương Vương, mà còn là một không gian văn hóa đặc biệt – nơi hội tụ, bảo lưu và lan tỏa những giá trị truyền thống tiêu biểu của văn hóa làng xã Việt Nam qua hàng nghìn năm lịch sử. Trong đó, không gian văn hóa lễ hội Cổ Loa chính là điểm nhấn sinh động, phản ánh rõ nét mối quan hệ gắn bó bền chặt giữa di tích – cộng đồng – tín ngưỡng – phong tục tập quán.

Cổ Loa không phải là một di tích đơn lẻ mà là một tổng thể không gian lịch sử – văn hóa rộng lớn, được cấu thành từ hệ thống thành lũy, đền miếu, đình làng, giếng nước, cây đa, chợ cổ cùng các làng cổ. Trên nền tảng ấy, không gian văn hóa lễ hội được hình thành, tồn tại và phát triển song hành cùng đời sống của cộng đồng cư dân địa phương.

Lễ hội Cổ Loa (hay còn gọi là lễ hội Bát xã Loa thành) diễn ra vào mùng 6 tháng Giêng âm lịch hằng năm tại đền thờ Đức vua An Dương Vương. Đây không chỉ là dịp tưởng nhớ vị vua có công dựng nước Âu Lạc - thế kỷ III TCN mà còn là thời điểm cộng đồng làng xã cùng nhau thực hành các nghi lễ truyền thống, tái hiện ký ức lịch sử và khẳng định bản sắc văn hóa chung. Không gian lễ hội vì thế mang đậm dấu ấn của văn hóa làng - nơi mỗi người dân vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là người gìn giữ và trao truyền giá trị.

Lễ hội truyền thống Cổ Loa (ảnh chụp giai đoạn 1940) (Nguồn: EFEO)

Một trong những đặc trưng nổi bật của không gian văn hóa lễ hội Cổ Loa là sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, anh hùng dân tộc với các hình thức sinh hoạt cộng đồng mang đậm chất làng xã truyền thống. Phần lễ của lễ hội Cổ Loa được tổ chức trang nghiêm, chặt chẽ, tuân thủ nghi thức cổ truyền, với các nghi lễ như: Lễ khất keo làm Quan đám, đọc Mục lục, mật khẩn, lễ dâng hương, đọc chúc văn tưởng niệm vua An Dương Vương và các bậc tiền nhân, nghi thức tế lễ, rước kiệu của Bát xã... Không gian hành lễ trải dài từ đền Thượng, đình Ngự Triều Di Quy, am thờ công chúa Mỵ Châu đến các tuyến đường làng, điếm xóm, đình làng Bát xã, tạo nên một “bản đồ thiêng” gắn liền với lịch sử và huyền thoại Cổ Loa.

Nghi thức rước Nỏ Liên châu trong lễ hội Cổ Loa xưa(Nguồn: EFEO)

Bên cạnh phần lễ, phần hội diễn ra sôi nổi với các trò chơi dân gian, hoạt động văn hóa - văn nghệ truyền thống như bắn cung, đấu vật, kéo co, cờ người, hát quan họ, múa rối nước,… Đây là không gian để người dân và du khách cùng hòa mình vào nhịp sống làng quê, cảm nhận sự gắn kết cộng đồng, tinh thần đoàn kết và niềm vui chung được hun đúc qua nhiều thế hệ.

Không gian văn hóa lễ hội Cổ Loa không chỉ có giá trị về mặt tâm linh hay giải trí mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo lưu ký ức cộng đồng và giáo dục truyền thống lịch sử - văn hóa. Thông qua các nghi thức, câu chuyện truyền thuyết, huyền tích về An Dương Vương, nỏ thần Kim Quy, Mỵ Châu - Trọng Thủy, lễ hội góp phần chuyển tải những bài học sâu sắc về dựng nước và giữ nước, về lòng trung nghĩa, tinh thần cảnh giác, ý thức bảo vệ chủ quyền quốc gia. Những giá trị ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác không bằng sách vở khô cứng mà bằng trải nghiệm trực tiếp trong không gian lễ hội – nơi mỗi người dân là một “nhân chứng sống” của lịch sử văn hóa. Đặc biệt, sự tham gia của cộng đồng dân cư 15 thôn xóm trong việc chuẩn bị lễ vật, tổ chức rước, thực hành nghi lễ đã giúp duy trì mối liên kết cộng đồng bền chặt, nuôi dưỡng tinh thần “làng cùng lo việc làng”, đúng với bản chất của văn hóa làng xã Việt Nam.

Trong bối cảnh hiện nay, không gian văn hóa lễ hội Cổ Loa đang từng bước được mở rộng về ý nghĩa và phương thức tổ chức, hướng tới sự hài hòa giữa bảo tồn truyền thống và đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của xã hội đương đại. Các hoạt động tuyên truyền, trưng bày, giới thiệu di sản, trình diễn nghệ thuật dân gian và trải nghiệm thực hành bắn nỏ được tổ chức đa dạng, trong đó chuyển đổi số trong quảng bá lễ hội trở thành điểm nhấn nổi bật. Việc giới thiệu “Không gian di tích – lễ hội truyền thống số”, kết hợp khu vực trải nghiệm thực tế ảo VR-360, đã mở ra phương thức tiếp cận di sản mới, hiện đại, trực quan và giàu tính tương tác. Thông qua không gian số, giá trị lịch sử – văn hóa của Cổ Loa được truyền tải sinh động, dễ tiếp cận, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Qua đó, không gian văn hóa lễ hội Cổ Loa không chỉ giới hạn trong thời gian diễn ra lễ hội mà còn được mở rộng, lan tỏa bền vững trên nền tảng số, trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển du lịch văn hóa, giáo dục truyền thống và xây dựng bản sắc địa phương trong thời kỳ chuyển đổi số.

BAN QUẢN LÝ KHU DI TÍCH CỔ LOA